ଆଜି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ

ଆଜି ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ସବୁଠାରୁ ଆବେଗମୟ ପର୍ବ । ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଘରବାହୁଡ଼ା ଓ ରସଗୋଲା ଦିବସର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗାଥା । ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ବା ରଥଯାତ୍ରାର ସବୁଠାରୁ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟମୟ ଏବଂ ନାଟକୀୟ ଅନ୍ତିମ ପର୍ବ ହେଉଛି ‘ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ’ । ଦୀର୍ଘ ନଅ ଦିନର ବିରହ ପରେ, ନିଜର ଲୀଳାଖେଳା ଶେଷ କରି ଜଗତର ନାଥ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ବଡ଼ଠାକୁର ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ସୁଦର୍ଶନ ରଥରୁ ଓହ୍ଲାଇ ନିଜର ମୂଳ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ‘ରତ୍ନସିଂହାସନ’କୁ ଫେରିବାର ପବିତ୍ର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ କୁହାଯାଏ । ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଓ ଭାଷାଗତ ଅର୍ଥରେ, ‘ନୀଳାଦ୍ରି’ ହେଉଛି ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ବା ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ, ଏବଂ ‘ବିଜେ’ ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସାଦର ଆଗମନ, ପ୍ରବେଶ କିମ୍ବା ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ।

ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିବା ଏହି ପର୍ବ ଶ୍ରୀଜିଉମାନଙ୍କର ମାନବୀୟ ଲୀଳାର ଏକ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ପ୍ରତୀକ । ରଥଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭରେ ହେଉଥିବା ‘ଧାଡ଼ି ପହଣ୍ଡି’ ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେର ପହଣ୍ଡି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ। ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେରେ ‘ଗୋଟି ପହଣ୍ଡି’ ନୀତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଜଣେ ଦେବତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଭିତରକୁ ବିଜେ କରିସାରିବା ପରେ ହିଁ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ପହଣ୍ଡି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ସର୍ବପ୍ରଥମେ ପ୍ରଭୁ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ସିଂହାସନକୁ ନିଆଯାଏ ।

ତାଙ୍କ ପରେ ବଡ଼ଠାକୁର ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟମୟ ଚାଲିରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କ ପଛକୁ ସ୍ନେହମୟୀ ଭଗିନୀ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ବିଜେ କରନ୍ତି । ଶେଷରେ କାଳିଆ ସାଆନ୍ତ, ଜଗତର ନାଥ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ନନ୍ଦିଘୋଷ ରଥରୁ ଓହ୍ଲାଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଅଭିମୁଖେ ବାହାରିବେ । ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେର ସବୁଠାରୁ ରୋଚକ, ମଧୁର ଓ ନାଟକୀୟ ଅଂଶ ହେଉଛି ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ମା’ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ମାନ-ଅଭିମାନ । ସଂସାରର ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ପର୍କକୁ ପବିତ୍ରତା ଓ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଦେବା ପାଇଁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ନୀତି ରଚନା କରାଯାଇଛି । ମହାପ୍ରଭୁ ନିଜର ଭାଇ-ଭଉଣୀଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେଇ ୯ ଦିନ ପାଇଁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରକୁ ଚାଲିଯାଇଥିବାରୁ ଏବଂ ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଏକାକୀ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବାରୁ ମା’ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋପିତ ଓ ଅଭିମାନିନୀ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଆଗମନ ପୂର୍ବରୁ ବଡ଼ଠାକୁର ବଳଭଦ୍ର ଓ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଭିତରକୁ ଗଲାବେଳେ ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କୌଣସି ବାଧା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ । ମାତ୍ର, ଯେତେବେଳେ କାଳିଆ ସାଆନ୍ତ ଜୟ-ବିଜୟ ଦ୍ୱାର ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେବାୟତମାନେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଭାରୀ କାଠ କବାଟକୁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁହଁ ସାମ୍ନାରେ ବନ୍ଦ କରିଦିଅନ୍ତି । କବାଟ ବନ୍ଦ ହେବା ପରେ ଦ୍ୱାର ମୁହଁରେ ସେବାୟତମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର କାବ୍ୟିକ ଯୁକ୍ତିତର୍କ ଚାଲେ, ଯାହାକୁ ‘ବଚନିକା’ କୁହାଯାଏ । ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନିଜର ଅଭିମାନ ପ୍ରକାଶ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି, “ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଏକାକୀ କାହିଁକି ଗଲ?”

ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ନିଜର ଦୋଷ ସ୍ୱୀକାର କରି କ୍ଷମା ମାଗନ୍ତି ଏବଂ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ କେବଳ କଥାରେ ମା’ଙ୍କର ଅଭିମାନ ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଜଗତର ନାଥ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ନିଜର ପ୍ରେମର ସଙ୍କେତ ସ୍ୱରୂପ ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ, ମିଠା ‘ରସଗୋଲା’ ଭେଟି ଦିଅନ୍ତି । ରସଗୋଲାର ମଧୁରତାରେ ମା’ଙ୍କର ସବୁ କ୍ରୋଧ ଓ ଅଭିମାନ ସେହିକ୍ଷଣି ମିଳାଇଯାଏ । ସେ ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସାଦର ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଭିତରକୁ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି । ମହାପ୍ରଭୁ ରସଗୋଲା ଦେଇ ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମାନଭଞ୍ଜନ କରିବାର ଯୁଗଯୁଗର ପ୍ରାଚୀନ ପରମ୍ପରାକୁ ସ୍ମରଣୀୟ କରିବା ପାଇଁ ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ ଦିନସାରା ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶାରେ ‘ରସଗୋଲା ଦିବସ’ ପାଳନ କରାଯାଏ ।

ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ମଣିଷର ଆତ୍ମୀୟତାର ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରିପ୍ରକାଶ । ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ଭଗବାନ କେବଳ ପୂଜାପାଠର ବସ୍ତୁ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ପରିବାରର ଜଣେ ସଦସ୍ୟ, ଜଣେ ସ୍ୱାମୀ, ଜଣେ ଭାଇ । ଠାକୁରମାନେ ସେମାନଙ୍କର ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ବିରାଜମାନ ହେବା ପରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ପୁନର୍ବାର ନିତ୍ୟନୈମିତ୍ତିକ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା, ସାଧାରଣ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ମହାପ୍ରସାଦ’ ସେବନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହାସହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ମହାନ୍ ରଥଯାତ୍ରା ।